شارحان پارسی بر آثار ابن عربی
بر این اثر بینظیر بالغ بر 112 شرح به عربی و فارسی و ترکی نوشتهاند و تمامی این نسخ در کتابخانههای کشور اسلامی ترکیه نگهداری میشود .
برخی نیز گفتهاند: 150 شرح بر فصوص الحکم نوشته شده که 130 شرح را ایرانیان نوشتهاند .
قدیمیترین شرح فارسی فصوص که میشناسیم ظاهرا نصوص الخصوص فی ترجمهالفصوص نوشته بابا رکنالدین شیرازی است و جدیدترین آنها شرح فارسی استاد حسنزاده آملی است به نام مُمدّ الهمم .
ذکر چند تن از معروفترین شارحان فارسی ابنعربی، به ترتیب تاریخ:
صدرالدین محمدبن اسحاق قونوی (متوفای 673 ق): وی شاگرد برازنده، خلیفه و نماینده برجسته عرفان ابنعربی در مشرق زمین بوده است. وی به ترویج عرفان و شرح و تدریس کتابهایش همت گماشته و بیشک، رواج و اشاعه عرفان ابنعربی در شرق به همت او تحقق یافته و مباحث مهم فصوصالحکم را شرح کرده است. شهید مطهّری در اینباره میگوید: «کتابهای اصیل عرفا از صدرالدین قونوی است؛ او شارح خوب افکار محییالدین است.» وی «تبصرة المبتدی» و «المفاوضات» را به زبان فارسی تألیف کرد که همه در شرح و بیان و تقریر و تحقیق عرفان استادش ابنعربی است.
فخرالدین ابراهیم همدانی، مشهور به عراقی (م 688 ق): وی از شاگردان قونوی و از پیروان ابنعربی بوده و به استفاده و تحریر و تقریر عرفان وی اشتغال داشته است. کتاب لمعات که در واقع، خلاصه فصوصالحکم میباشد، از اوست. وی با تألیف این کتاب، اصول و اسرار عرفان ابنعربی، به ویژه اصل «وحدت وجود» را، به زبان نظم و نثر پارسی درآورده است.
- سعیدالدین محمد فَرغانی (متوفای 695 ق): او اهل فَرغانه از بلاد ماوراءالنهر و از عارفان بزرگ و بنام عصر خود و از پیروان و شارحان مکتب ابنعربی است که در محضر صدرالدین قونوی درس خواند و در فهم اصول عرفان ابنعربی به مقام والایی نایل آمد و نقشالفصوص را شرح کرد و تائیه ابنفارض را به دو زبان پارسی و تازی به ترتیب به نامهای مشارقالدّراری الزهر فی کشف حقائق نظمالدّرر و منتهیالمدارک شرح کرده است.
عزیزالدین نَسَفی (قرن هفتم ق): او عارفی است که به وحدت وجودی معتقد بوده و از اصطلاحات ابنعربی آگاهی کامل داشته است. به احتمال قوی، اصطلاح «انسان کامل» را از وی آموخته و به کار برده و در مجموعهای از رسالاتش که آنها را الانسان الکامل نامیده، به ذکر اوصاف انسان کامل پرداخته است.
- رکن الدین مسعود، معروف به بابا رکنا (متوفای 769 ق): وی نخست در سالهای 739ـ743 شرحی مفصّل همراه با دو مقدّمه بر فصوصالحکم به نام نصوص الخصوص فی ترجمة الفصوص نوشت؛ ولی چون در برخی از مواضع آن، نوشته خود را کافی ندید، شرحی دیگر به نام معلومالخصوص من مفهوم الفصوص نگاشت. گفته شده است: بسیاری از معاصران از آن مطّلع نیستند . برخی اعتقاد دارند: این شرح که به فارسی نگارش یافته، از جمله شرحهای خوب و معتبر است .
امیر سید علی همدانی (714ـ786ق): او به آرای ابنعربی تعلّق خاطر پیدا کرد و بخصوص در بحث «وحدت وجود» به سخنان او توجه بسیار داشت و در برخی از رسالههایش مانند رساله وجودیه از ابنعربی متأثر است. وی فصوصالحکم را به فارسی شرح کرد و نام آن را حل الفصوص گذاشت.
شیخ محمود شبستری: شیخ محمود از شخصیت های عارف بنام قرون هفت وهشت هجری است که آثار او به شدت متأثر از اندیشه های ابن عربی ست او بخش زیادی از عمر خود را صرف تحقیق و تدقیق درفصوص الحکم و فتوحات مکیه ابن عربی نمود وگلشن راز او جلوه ای از اندیشه های ابن عربی است که در عالی ترین مضامین نظم فارسی تشریح گردیده و حاوی نکات اصلی همه عقاید اهل طریقت به شیوه ی محیی الدین است و در ابیاتی زیبا و آسمانی سروده شده که میراث مشترک همه ی فارسی زبانان گشته است و در پاکستان و در میان مسلمانان هند نیز بسیار مشهور است. خود او در مورد مطالعه موشکافانه اش در مورد کتب محی الدین می گوید :
از فتوحات و از فصوص حِکَم هیچ نگذاشتم ز بیش و ز کم
خواجه محمّد پارسا (متوفای 822 ق): وی اهل بخارا بوده و در طریقه نقشبندی سلوک داشته است. برخی را عقیده بر آن است شرح او که به زبان فارسی نگارش یافته در بعضی عبارات فصوصالحکم از حدّ ترجمهای سلیس و بلیغ تجاوز نمیکند.
شاه نعمتاللّه ولی کرمانی (متوفای 834 ق): با اینکه وی صاحب طریقتی معروف است، پیرو ابنعربی، ناشر افکار و شارح آثار وی بوده است. در کتب و رسالاتش از وی با تعظیم و تکریم نام برده، او را قطبالمحققین، امامالموحدین، و محیالملة والدین خوانده است.
تاجالدین حسین خوارزمی (مقتول 839 ق): وی از محققان عمیق و اندیشهور و شاعر و نویسنده صاحب سبک و ذوق است. ارباب کتب رجال، یازده اثر از او معرفی کردهاند که از آن جمله شرح فصوصالحکم به زبان فارسی است.
نورالدین عبدالرحمان جامی (812ـ898 ق): وی که در علوم نقلی و عقلی جامع بوده و از شاعران پرمایه، نویسندگان پرکار، و عارفان پرشور و شوق وحدت وجودی است، از پیروان و شیفتگان عرفان ابنعربی به شمار میآید که شرحی به نام نقد النصوص بر کتاب نقش الفصوص ابنعربی نوشته است.
شارحان و مدرّسان معاصر
امام خمینی حکیم الهی و عارف ربّانی قدسسره نیز یکی از شارحان و صاحبنظران اندیشههای عرفانی شیخ اکبر به شمار میآید. ایشان در طول هفت سال مهم ترین متون عرفان نظری و عرفان عملی، از جمله شرح فصوصالحکم و مصباحالانس و منازلالسائرین را از استاد خود، آیت اللّه شاهآبادی فرا گرفت.
محمد حسين فاضل تونی در 28 محرم 1288 قمری در تون (طبس) ديده به جهان گشود.
كتابهای مفتاحالغيب و اسفار و فصوصالحكم را نزد آقا ميرزاهاشم اشكوری تلمذ نمود.
مرحوم فاضل تونی در دفاع از ابن عربی جمله بسيار زيبائی آورده است
او ميگويد: «مخالفين ابنعربی بر آنچه خود از كلام وی فهميدهاند ايراد كردهاند نه برآنچه كه او دانسته و گفته است».
زاهد ظاهرپرست از حال ما آگاه نيست در حق ما هرچه گويد جای هيچ اكراه نيست
عارف و حکیم الهی آیتاللّه جوادی آملی (متولد 1312 ش) یک دوره کامل شرح فصوص الحکم قیصری را در طی مدت پنج سال، از سال 1360 برای برخی از طلّاب برجسته حوزه علمیه قم تدریس کرده است. حاصل آن جلسات، 518 حلقه نوار درسی ضبط شده است که پس از استخراج مکتوب شده و جلد نخست آن به نام شرح خصوصالکلم فی معانی فصوصالحکم معروف شد. گفته شده است: این شرح که مفصّلترین شروح موجود است و به زبان فارسی میباشد.
- آیت اللّه حسن زاده آملی (متولد 1307 ش) نیز فصوصالحکم محی الدین را شرح نموده و به چاپ رسانده است. همچنین وی طی سالیان درازی چند دوره کامل شرح فصوصالحکم قیصری را تدریس کرده است . ایشان فصوصالحکم شیخ اکبر را به فارسی شرح کرده و آن را ممدّالهِمَم در شرح فصوصالحکم نامیده که به طبع رسیده است.
آیت اللّه حسنزاده آملی با ابتکاری بدیع، به عنوان مستدرک و متمّمِ کتاب فصوصالحکم شیخ اکبر، یک فص به نام فص حکمة عصمتیة فی کلمة فاطمیة به آن افزوده که در رسالهای نگارش یافته و چاپ و منتشر شده است. رساله مذکور توسط یکی از شاگردان ایشان به فارسی ترجمه و چاپ گردیده است.
دکتر عبدالرضا مظاهری شرح نقش الفصوص، محی الدین ابن عربی، را به رشته تحریر درآورده است.
شرح دکتر موحد بر کتاب فصوص : دکتر محمدعلی موحد از جمله چهرههای نامی حوزه تاریخ و عرفان و حکمت ایرانی اسلامی است. شرح دکتر موحد بر کتاب فصوص دیباچهای 120 صفحه ای دارد که رسالهای مفصل و کامل درباره جایگاه ابن عربی ،کتاب فصوص و نیز اندیشههای وی است و خواننده را در فهم دقیق تر مفاهیم کلیدی کتاب یاری میرساند.
از آن جمله کتاب های ارزشمندی که باید یاد کرد، کتاب ارزشمند هدایةالامم یا شرح کبیر فصوصالحکم اثر مفید آقای غلامحسین رضانژاد است.
آقای سید جلالالدین آشتیانی (1382ـ 1304ش) عرفان پژوه بزرگ در شرح، تحقیق، تدریس و ترویج آثار عرفانی شیخاکبر محییالدین و شارحان مکتب او گام های استواری را برداشته اند.
ایشان با همت بلند و کم نظیر خود، به تنهایی بسیاری از آثار عرفانی و از جمله آثار ابنعربی را إحیا نموده و نشر داده است؛ از جمله: شرح مبسوط مقدّمه قیصری بر فصوصالحکم، شرح فصوصالحکم مؤیدالدین جندی، شرح فصوصالحکم قیصری با حواشی متعدد استادان فن، شرح بر رسائل قیصری، تحقیق و تعلیق بر تفسیر سوره حمد صدرالدین قونوی، مقدّمه بر نقدالنصوص فی شرح نقش الفصوص جامی، تحقیق و تعلیق بر نصوص صدرالدین قونوی، تحقیق و تعلیق بر مشارق الدراری فرغانی، تصحیح و تعلیق بر مشرعالخصوص الی معانی النصوص علیبن احمد، شرح و تعلیق مبسوط بر تمهیدالقواعد ابن ترکه، شرح و تعلیق و مقدّمه بر مصباحالهدایه امام خمینی.
البته اینها غیر از آثار فلسفی ایشان و تنها شمّهای از آثار گرانقدر عرفانی این حکیم فرزانه است که در پرتو عنایات حضرت ثامنالحجج علیبن موسی الرّضا علیهالسّلام و در شهر مقدّس مشهد به ثمر رسیده است.
منابع :
1 – آشتیانى سید جلالالدین/ شرح مقدمه قیصرى بر فصوصالحکم
2 - الهامى داود / داورىهاى متضاد درباره محیىالدین عربى
3 - پارسا خواجه محمّد / شرح فصوصالحکم تهران
4 – جامى عبدالرحمان / نفحات الانس
5 – جهانگیرى محسن / محیىالدین ابنعربى چهره برجسته عرفان اسلامى
6- حسنزاده آملى حسن / شرح فص حکمة عصمتیة فى کلمة فاطمیة
7 - حسنزاده آملى حسن / عرفان و حکمت متعالیه
8- حسنزاده آملى حسن / گنجینه گوهر روان
9- خوارزمی حسین / شرح فصوص الحکم / تحقیق حسن زاده آملی
10- دائرهالمعارف تشیّع/ زیرنظر غلامعلى حدّاد عادل
11 - شیمل آنِ ماری / ابعاد عرفانی اسلام / دکتر عبدالرّحیم گواهی
12 - گولپینارلى عبدالباقى / مولویه به بعد از مولانا/ ترجمه توفیق
13 - مرتضى مطهّرى/ شرح مبسوط منظومه
14 - مطهری مرتضی / کلیات علوم اسلامی ج 2 ( کلام – عرفان – حکمت عملی)
15 – موحد علی و همراهی صمد موحد/ شرح فصوص الحکم ابن عربی
16 – مظاهری عبد الرضا / ماهنامه - اطلاعات حکمت و معرفت /شماره 5
17 - نجیب مایل هروى/ رسائل ابنعربى
18 - نجیب مایل هروى/ شرح فصوص الحکم خوارزمى
نکوئی - فاطمه
۱۳۸۹